Czym są Orkady i gdzie leżą?
Orkady to archipelag leżący u północnego wybrzeża szkockiego lądu, około 16 km na północ od Caithness. Tworzy je około 70 wysp, z czego 20 jest zamieszkanych. Razem z Szetlandami należą do grupy Northern Isles, czyli północnych wysp Szkocji. Całość zajmuje około 990 km² powierzchni. Wyspy orkadzkie mają własną radę samorządową, Orkney Islands Council, i stolicę w Kirkwall.
Jeśli chcesz porównać Orkady z innymi grupami wysp, zajrzyj do wysp Szkocji.
Jak dolecieć na Orkady?
Najważniejsze lotnisko to Kirkwall Airport, o kodach IATA KOI i ICAO EGPA. Leży około 5 km na południowy wschód od Kirkwall i należy do Highlands and Islands Airports Limited. Pas startowy ma 1430 metrów długości, a drugi jest krótszy. Lotnisko zbudowano w 1940 roku jako RAF Grimsetter, a na dachu terminala napisy są zapisane runami.
Linie latające na wyspy zmieniają się, więc przed rezerwacją sprawdź aktualnych przewoźników i trasy na oficjalnej stronie lotniska Kirkwall.
Kiedy jechać na Orkady?
Klimat na Orkadach jest stosunkowo łagodny, a gleby bardzo żyzne. Różnice między porami roku nie są duże, ale zimy opisuje się jako ostre. Wybierz miesiąc według tego, co chcesz robić na zewnątrz.
| Pora roku | Średnia temperatura (°C) |
|---|---|
| Zima | 4 |
| Lato | 12 |
Mainland: największa wyspa archipelagu
Mainland to największa wyspa Orkadów. Wyspy orkadzkie, czyli Orkady, mają tu sporo atrakcji, a to, co zobaczyć, zaczyna się właśnie na tej wyspie. Ma 523 km² powierzchni, co daje jej szóste miejsce wśród szkockich wysp i dziesiąte wśród wysp Brytyjskich. Na niej leży Kirkwall, a także większość najważniejszych zabytków neolitycznych. Tu znajdziesz Skara Brae, Ring of Brodgar, Stones of Stenness i grób Maeshowe. Również lotnisko jest na Mainland, więc to zwykle najwygodniejsza baza na pierwsze dni pobytu.

Kirkwall: stolica i katedra św. Magnusa
Kirkwall jest największą miejscowością Orkadów i siedzibą administracji. Dominuje nad nim katedra św. Magnusa. Powstała po śmierci Magnusa Erlendssona, zabitego w kwietniu 1116 roku przez swojego kuzyna Haakona Paulssona. Jego męczeństwo sprawiło, że w mieście zbudowano wielką świątynię, która do dziś jest najbardziej charakterystycznym budynkiem Kirkwall. Miasto jest kameralne, więc najlepiej zwiedzać je pieszo.

Neolit na Orkadach: co zobaczyć
Heart of Neolithic Orkney to grupa neolitycznych zabytków na Mainland. UNESCO wpisało ją na listę światowego dziedzictwa 2 grudnia 1999 roku. Obejmuje cztery miejsca: grób Maeshowe, Stones of Stenness, Ring of Brodgar i Skara Brae.
Maeshowe to grób z komorą, ustawioną tak, że podczas przesilenia zimowego wpada do niej światło. Włamali się do niego Wikingowie, którzy zostawili jedne z największych zbiorów napisów runicznych na świecie. Stones of Stenness to cztery pozostałe megality dawnego henge, z których najwyższy ma 6 metrów wysokości.
Ring of Brodgar to krąg kamieni o średnicy 104 metrów. Pierwotnie stało tu 60 kamieni w okrągłym rowie. Między kręgiem a Stones of Stenness leży stanowisko Ness of Brodgar, gdzie odkryto domy i duży budynek opisywany jako neolityczna „katedra”. Więcej o Skara Brae znajdziesz w osobnym tekście.
Od Norwegii do Szkocji: historia w skrócie
Orkady zasiedlili Norwegowie od późnego VIII wieku, a Wikingowie uczynili z wysp bazę wypraw na Norwegię i wybrzeża Szkocji. Według sagi o Orkadach król Harald Hårfagre przyłączył wyspy do Norwegii w 875 roku, choć część badaczy uważa tę historię za nieprawdziwą. W 1290 roku w drodze do Szkocji zmarła na Orkadach dziewczynka Małgorzata, Maid of Norway, co wywołało spór o tron.
W 1468 roku Orkady zostały zastawione w ramach posagu, który nigdy nie został zapłacony. W 1472 roku wyspy weszły w skład Królestwa Szkocji. Ślady Wikingów widać do dziś w nazwach miejscowości, w osadzie Brough of Birsay i w runicznych napisach na Maeshowe.
Przyroda i gospodarka wysp
Wokół Orkadów żyje bogata fauna morska i ptaki. Rolnictwo jest najważniejszym sektorem gospodarki, a gleby uchodzą za bardzo żyzne. W epoce wiktoriańskiej powstały tu duże, dobrze zarządzane gospodarstwa, hodujące wysokiej jakości bydło mięsne.
Ważnym źródłem energii jest wiatr i energia fal oraz pływów. Od XVI wieku na wyspach łowiono śledzie, a w latach czterdziestych XIX wieku w połowach uczestniczyło około 700 łodzi. Przyroda, rolnictwo i energia odnawialna to trzy filary, które widać podczas spaceru po wyspach.
Orcadianie i ich język
Mieszkańców Orkadów nazywa się Orcadianami. Mówią charakterystycznym dialektem języka scots i mają bogatą tradycję ludowych opowieści. W XVII wieku Orcadianie stanowili przeważającą część pracowników Hudson's Bay Company w Kanadzie. Cenili ich za wytrzymałość, trzeźwość i umiejętność obchodzenia się z łodziami.
Od czego zacząć planowanie?
Zacznij od terminu i trasy. Sprawdź najpierw loty do Kirkwall, a potem połączenia promowe między wyspami, bo te mogą się zmieniać. Wybierz Mainland jako bazę, jeśli chcesz zobaczyć neolityczne zabytki bez przesiadek. Zaplanuj zwiedzanie tak, by zostawić czas na kręgi kamieni i grób Maeshowe, które są najważniejszym powodem wyjazdu. Oficjalne strony lotniska i przewoźników podają aktualne informacje przed podróżą.
Link partnerski Orkady: wycieczki i bilety. Sprawdź wycieczki z przewodnikiem
Link partnerski Kirkwall: loty. Porównaj ceny lotów
Skąd wzięła się nazwa Orkady?
Nazwa archipelagu ma kilka warstw, a każda z nich pochodzi z innego języka. Grecki podróżnik Pyteas z Massalii odwiedził Brytanię prawdopodobnie między 322 a 285 rokiem przed Chrystusem i opisał jej północny cypel jako Orcas. Rzymscy geografowie w I wieku naszej ery nazywali wyspy Orcades, a Tacyt w roku 98 napisał o ich podbiciu przez teścia, Agricolę.
Badacze najczęściej wiążą człon „orc” z nazwą plemienia piktyjskiego, które oznaczało młodą świnię lub młodego dzika. Starsza irlandzka nazwa to Insi Orc, czyli „wyspy młodych świń”. Później przybyli Norwegowie zinterpretowali „orc” jako staronordyckie orkn, czyli „foka”. Dodali do tego słowo eyjar, „wyspy”, i powstało Orkneyjar, czyli „Wyspy Fok”. Końcówkę -jar w angielszczyźnie usunięto, zostawiając nazwę Orkney.
Mieszkańcy Wysp Walijskich i Szkocji używają własnych nazw. W walijskim archipelag to Ynysoedd Erch, a w szkockim gaelickim Arcaibh. Końcówka -aibh to pozostałość skostniałej formy przyimkowej.
Ciekawostką jest liczba mnoga. „Orkneys” była używana już w XVIII wieku, a Walter Scott pisał tak w swoich utworach. Od połowy XIX wieku na miejscu prawie wyszła z użycia, choć zagraniczne publikacje wciąż jej często używają.
Brochy, czyli wieże epoki żelaza
Najbardziej imponujące budowle epoki żelaza na Orkadach to brochy. Są to okrągłe wieże, które przetrwały w postaci ruin, a wokół nich leżały osady. Najlepiej znane to Broch of Burroughston i Broch of Gurness.
Pochodzenie i przeznaczenie brochów wciąż są przedmiotem dyskusji wśród badaczy. Obok nich odkryto podziemne magazyny i okrągłe domy z rzędami słupów, zwykle związane z wcześniejszymi stanowiskami brochowymi. Na Mainland w Quanterness odkryto dom atlantycki z około 700 roku przed Chrystusem, podobne znaleziska są w Bu na Mainland i w kamieniołomie Pierowall na Westray.
Epoka żelaza na Orkadach to czasy Piktów. Archeologiczne ślady tego okresu są mniej okazałe niż neolityczne kręgi, ale brochy dają wyobrażenie o tym, jak żyli ludzie. Zwiedzający, którzy interesują się tym okresem, znajdą je na mniejszych wyspach i na Mainland.
Wyspy poza Mainland: Północne i Południowe
Poza Mainland pozostała większość wysp podzielono na dwie grupy: Północne i Południowe. Są to miejsca spokojniejsze, z mniejszą liczbą mieszkańców i ograniczonym dostępem komunikacyjnym. Na dwudziestu wyspach stale mieszka ludność.
Do najstarszych stanowisk należy Knap of Howar na Papa Westray. Jest to neolityczna zagroda, która według badań powstała około 3500 roku przed Chrystusem i uchodzi za najwcześniejszą znaną stałą osadę na Orkadach. Na Sanday z kolei w 2021 roku odkryto w pięciotysięcznym grobowcu dwie wypolerowane kamienne kule, a jedna z nich ma rozmiar piłki do krykieta.
Na mniejszych wyspach zobaczysz też ślady dawnych domostw, takich jak pozostałości dwóch domów na Holm of Faray. Wiele osób planuje zwiedzanie tak, by zostawić dzień na jedną z wysp poza Mainland, bo tam najbardziej czuć ciszę i skalę krajobrazu.
Chrześcijaństwo na Orkadach
Początki chrześcijaństwa na Orkadach są słabo udokumentowane. Wiadomo, że w okresie piktyjskim pojawili się misjonarze z kręgu gaelickiego. Świadczą o tym nazwy kilku wysp z przydomkiem „Papa”, upamiętniające tych mnichów i kaznodziejów. Papar przynieśli też lepsze metody nawożenia gleby, dzięki którym uprawiano jęczmień i owies.
Według sagi o Orkadach Olaf Tryggvason ochrzcił wyspy w 995 roku, gdy zatrzymał się w South Walls w drodze z Irlandii do Norwegii. Jarl Sigurd przyjął chrzest, a wyspy otrzymały własnego biskupa na początku XI wieku. Ta część historii opiera się głównie na sagach, więc jej szczegóły trudno potwierdzić innymi źródłami.
Najważniejszym śladem wiary jest katedra św. Magnusa w Kirkwall. Została wzniesiona w upamiętnieniu Magnusa Erlendssona, zabitego w 1116 roku. Świątynia nadal dominuje nad miastem.
Jarlowie Orkadów i dynastie
Przez kilka stuleci Orkadami rządzili jarlowie, czyli lokalni władcy związani z Norwegią. Rognvald Eysteinsson otrzymał wyspy od Haralda, a następnie przekazał je bratu Sigurdowi Pogromcy. Potomkowie Torf-Einarra utrzymali władzę przez wiele pokoleń.
Ich rządy łączyły się z kontaktami z Dublinem, Szetlandami i wybrzeżem Szkocji. Thorfinn Mocny, syn Sigurda i wnuk szkockiego króla Malcolma II, rozciągnął wpływy na obszar nazywany małym imperium morskim. Po jego śmierci synowie Paweł i Erlend walczyli w bitwie pod Stamford Bridge w 1066 roku.
W XIV wieku jarlowie stracili Caithness, a ich tytuł obejmował już tylko same Orkady. W 1379 roku przeszedł on w ręce rodu Sinclairów, którzy byli też baronami Roslin koło Edynburga. Ślady tej epoki widać w nazwach miejsc i w zabytkach z czasów Wikingów.
Dawna baza lotnicza Grimsetter
Lotnisko Kirkwall powstało w 1940 roku jako RAF Grimsetter, do obrony bazy morskiej w Scapa Flow. Nazwa pochodzi od farmy Grimsetter, nad którą zbudowano pas startowy. W 1943 roku przejęła je Royal Navy i nadała nazwę HMS Robin, jako placówkę pomocniczą wobec pobliskiej bazy RNAS Hatston.
W czasie wojny stacjonowało tu wiele dywizjonów lotnictwa i Fleet Air Arm. W 1948 roku władzę przejęło Ministerstwo Lotnictwa Cywilnego, a w 1986 roku zarządzanie przekazano Highlands and Islands Airports. Lotnisko do dziś obsługuje Mainland i połączenia z innymi wyspami.
Pamiątką tej historii jest szyld na dachu terminala. Napisano na nim runami słowo Krimsitir, czyli dawna nazwa zatoki przy lotnisku. Zwiedzający, którzy przylatują na Orkady, często zauważają ten detal jako pierwszy.
Ness of Brodgar: stanowisko między kręgami kamieni
Ness of Brodgar to stanowisko archeologiczne położone między Ring of Brodgar a Stones of Stenness. Nie wchodzi w skład wpisu na listę UNESCO, ale według Historic Scotland, instytucji zarządzającej większością obiektu, wnosi dużo do zrozumienia całego wpisu. Badania przyniosły dowody zabudowy mieszkalnej, zdobionych kamiennych płyt i masywnego muru z fundamentami. Odkryto tam także duży budynek, który opisuje się jako neolityczną „katedrę”.

To odkrycie pokazuje, że ludzie żyjący w neolicie budowali nie tylko groby i kręgi, ale też złożone zespoły zabudowań. Stanowisko leży tak blisko Ring of Brodgar, że zwiedzając krąg, łatwo zobaczyć, jak funkcjonowały obie przestrzenie. Dla planującego wyjazd Ness of Brodgar jest dobrym uzupełnieniem głównych atrakcji neolitycznych na Mainland, a nie osobnym punktem oderwanym od reszty.
Jakie zagrożenia czyhają na neolityczne zabytki Orkadów?
Zabytki neolityczne na Orkadach są narażone na skutki zmian klimatu. W 2008 roku UNESCO wyraziło zaniepokojenie planami lokalnego samorządu, który chciał postawić trzy duże turbiny wiatrowe na północny zachód od Stones of Stenness i Ring of Brodgar. Według UNESCO mogły one zaszkodzić obiektowi.
W 2019 roku przeprowadzono ocenę ryzyka, za którą odpowiadali Historic Environment Scotland, Orkney Islands Council i inni partnerzy. Wynika z niej, że cały wpis, a szczególnie Skara Brae, jest bardzo podatny na zmiany klimatu. Główne zagrożenia to podnoszenie się poziomu morza i większe opady. Raport zwraca też uwagę, że jeden wyjątkowo silny sztorm mógłby zniszczyć część Skara Brae. W kwietniu 2019 roku po raz pierwszy zastosowano do tego obiektu dziedzictwa kulturowego Climate Vulnerability Index, czyli wskaźnik podatności na zmiany klimatu. Stanowiska są więc objęte ochroną, ale ich przyszłość zależy od kolejnych decyzji konserwatorskich.
