Przejdź do treści
Szkocja
Highlands

Culloden: pole ostatniej bitwy jakobitów

Redakcja Szkocja5 min czytania
Culloden
Fot. Florian Fuchs, CC BY 3.0

Culloden to pole, na którym 16 kwietnia 1746 roku armia jakobitów poniosła decydującą klęskę. Bitwa trwała mniej niż godzinę i zakończyła powstanie z 1745 roku. Z Inverness dojedziesz tam w kilkanaście minut, a na miejscu zobaczysz pole bitwy, pobliskie kamienne groby z epoki brązu i miejsca znane z serialu Outlander.

Culloden: co wydarzyło się 16 kwietnia 1746 roku?

Bitwa pod Culloden rozegrała się 16 kwietnia 1746 roku niedaleko Inverness, w górach Highlands. Armia jakobitów pod wodzą Karola Edwarda Stuarta zmierzyła się z siłami rządowymi dowodzonymi przez księcia Cumberlandu. Starcie było krótkie, trwało mniej niż godzinę i zakończyło się wyraźnym zwycięstwem rządu. Ta klęska zakończyła powstanie z 1745 roku i praktycznie odebrała jakobityzmowi znaczenie w brytyjskiej polityce.

Obraz przedstawiający starcie szkockich górali w kiltach z brytyjskimi żołnierzami w czerwonych mundurach
Bitwa pod Culloden, obraz pędzla Davida Moriera Fot. David Morier, Public domain

Jakobici walczyli o przywrócenie tronu rodowi Stuartów. Karol działał w imieniu swojego ojca, Jakuba Franciszka Edwarda Stuarta, który był wygnany z kraju. Dla zwiedzającego to ważne miejsce, bo bitwa jest dobrze udokumentowana, a sam teren jest czytelny i łatwy do obejścia. Wiele osób przyjeżdża tu właśnie dlatego, że chce zobaczyć miejsce, o którym czytało w podręcznikach. Bitwa była też końcem działań zbrojnych w tej części Szkocji, więc pole ma dla Szkotów wymiar symboliczny, a nie tylko militarny.

Jak doszło do bitwy?

Powstanie zaczęło się 23 lipca 1745 roku, gdy Karol Edward Stuart wylądował na Zachodnich Wyspach. Chciał odzyskać tron dla rodu Stuartów. Po zwycięstwie pod Prestonpans we wrześniu jakobici kontrolowali dużą część Szkocji. Karol namówił dowódców do wyprawy na Anglię. Wojska doszły aż do Derby, ale musiały się wycofać za granicę, bo nie zdobyły poparcia, na które liczyły.

Wyprawa nie przyniosła trwałego efektu, ale zwiększyła liczbę ochotników. Siła jakobitów przekroczyła 8000 żołnierzy. Ci żołnierze oraz artyleria dostarczona z Francji zostali użyci do oblężenia zamku w Stirling, który uważano za strategiczny klucz do Highlands. 17 stycznia jakobici odparli rządową odsiecz pod Falkirk Muir, jednak oblężenie nie przyniosło postępu. 1 lutego armia porzuciła je i wróciła do Inverness. Zima przyniosła brak pieniędzy i żywności, bo brytyjska flota blokowała wybrzeże. Dowódcy uznali, że jedyną szansą jest jedna wielka bitwa.

Jak wyglądało pole bitwy na Drummossie Moor?

Bitwa toczyła się na Drummossie Moor, otwartym terenie pastwiskowym na wschód od Inverness. Jakobici ustawili się w pobliżu majątku Culloden, pięć mil (osiem kilometrów) od miasta. Ich lewe skrzydło opierało się o mur parku Culloden, a prawe osłaniał mur zagrody Culwhiniac. Rzeka Nairn płynęła około kilometra na ich prawo.

Teren jest zarejestrowany jako historyczne pole bitwy od 21 marca 2011 roku, pod numerem BTL6. Dzięki temu łatwo zrozumieć, dlaczego dowódcy wybierali konkretne miejsca na linie. Spacer po polu pokazuje, jak otwarty i płaski był ten teren. Przed bitwą sporny był właśnie wybór stanowiska. Część dowódców uważała, że otwarty teren sprzyja wojskom rządowym, a inni woleli stromy grunt pod Daviot Castle. Ostatecznie linia jakobitów powstała na zachód od miejsca, które wcześniej wskazał O'Sullivan.

Przebieg bitwy i jej straty

Jakobici wyruszyli z Inverness 15 kwietnia i zamierzali zaskoczyć wojska rządowe nocnym atakiem pod Nairn, ale ten plan się nie powiódł. Marsz był chaotyczny, a część oddziałów wróciła do obozu, nie wiedząc, że atak został odwołany. Rano armia rządowa ruszyła w teren przez pola, zamiast główną drogą. Po południu jakobickie baterie otworzyły ogień, a artyleria rządowa szybko odpowiedziała.

Potem jakobici ruszyli do ataku. Prawe skrzydło dotarło do linii wroga, ale wzięły je na siebie tylko dwa pułki rządowe. Lewe skrzydło posuwało się wolniej, bo grunt był podmokły, a oddziały musiały przejść kilkaset jardów więcej. Bitwa skończyła się rozbiciem armii jakobickiej. Karol uciekł z pola, a część żołnierzy wycofała się w stronę Ruthven Barracks.

Strona Liczebność Straty
Wojska rządowe od 6900 do 7200 żołnierzy około 50 zabitych, 259 rannych
Jakobici od 5000 do 6000 żołnierzy od 1500 do 2000 zabitych i rannych, 376 wziętych do niewoli

Co zobaczyć na miejscu?

Na polu bitwy działa centrum dla zwiedzających, które wprowadza w przebieg starcia. Godziny otwarcia centrum dla zwiedzających pola bitwy najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie obiektu przed wyjazdem.

Oznaczenia są ważne, bo bez nich łatwo przeoczyć, gdzie dokładnie stały wojska. Na kamiennych tablicach i w opisach zobaczysz nazwy pułków oraz dowódców, którzy zginęli albo zostali ranni na początku ataku. Na miejscu łatwo wyobrazić sobie, jak krótki dystans dzielił obie linie, zwłaszcza na odcinku, gdzie kartacze zostały użyte najczęściej.

Link partnerski Culloden: wycieczki i bilety. Sprawdź wycieczki z przewodnikiem

Clava Cairns tuż obok pola bitwy

Balnuaran of Clava to grupa trzech kamiennych grobowców z epoki brązu, na wschód od Inverness, w pobliżu pola bitwy. Dwa skrajne grobowce mają krótki korytarz wejściowy. Środkowy to pierścieniowy kopiec, otoczony kamiennymi promieniami prowadzącymi do trzech stojących kamieni. Kamienie krawężnika są dobrane kolorem i wielkością: na południowym zachodzie są większe i bardziej czerwonawe, na północnym wschodzie mniejsze i jaśniejsze. Na niektórych kamieniach widać wykute znaki kubeczkowe.

Pionowy stojący głaz i kamienny kurhan na trawiastej polanie otoczonej jesiennymi drzewami
Clava Cairns, prehistoryczny kamienny kurhan i menhir pośród drzew Fot. Daniel Kraft, CC BY-SA 3.0

Wejścia w grobowcach, w typie z korytarzem, są skierowane na południowy zachód, w stronę zachodu słońca w czasie przesilenia zimowego. Kamienie wejściowe są najwyższe, a najniższe stoją naprzeciw nich. W okolicy Inverness znajduje się około 50 podobnych kopców. Współrzędne miejsca to NH757445. Dla osób, które chcą zobaczyć kilka zabytków w jeden dzień, to najlepszy dodatek do wizyty na polu bitwy.

Outlander w Szkocji: Culloden na ekranie

Serial Outlander, oparty na powieściach Diany Gabaldon, pojawił się na ekranach w 2014 roku. Claire Randall, pielęgniarka z czasów II wojny światowej, trafia w 1743 roku w szkockie góry i wiąże się z Jamiem Fraserem, wojownikiem z Highlands. W drugim sezonie Jamie decyduje się walczyć pod Culloden razem z klanem, a Claire wraca do XX wieku. Claire dowiaduje się później, że Jamie przeżył. W trzecim sezonie Jamie zabija Jonathana Randalla właśnie na polu bitwy.

Serial łączy fikcję z prawdziwą historią. Kapitan Jonathan Randall i Claire to postacie wymyślone, ale tło wydarzeń jest prawdziwe. Zdjęcia realizowano w kilku krajach, w tym w Szkocji. Dla wielu widzów pole bitwy nabiera innego wymiaru, gdy zna się wątki z ekranu. Warto jednak pamiętać, że to adaptacja, więc przy zwiedzaniu lepiej opierać się na opisach historycznych na miejscu.

Jak dojechać z Inverness na pole bitwy?

Culloden leży pięć mil (osiem kilometrów) na wschód od Inverness. Z centrum można dojechać autobusem lub taksówką. Wypożyczalnie samochodów to trzecia opcja, wygodna przy zwiedzaniu kilku miejsc naraz. Rozkłady autobusów i ceny przejazdów zmieniają się, więc sprawdź je przed wyjazdem na oficjalnej stronie przewoźnika autobusowego w Inverness.

Ścieżka spacerowa nad rzeką Ness, z widokiem na zamek w Inverness na wzgórzu
Rzeka Ness i zamek w Inverness Fot. autor w Wikimedia Commons, Public domain

Jeśli po Culloden planujesz dalszą trasę po Highlands, warto rozważyć Glencoe, ale to już osobna wyprawa, którą najlepiej zaplanować na inny dzień. Z Inverness lepiej zostawić sobie zapas czasu na powrót, bo dojazd i zwiedzanie zajmują spokojnie pół dnia.

Od czego zacząć planowanie?

Najpierw ustal, czy bardziej interesuje cię historia bitwy, czy miejsca z serialu. Od tego zależy, ile czasu zarezerwujesz na samo pole. Potem zaplanuj resztę dnia wokół Inverness, bo to najwygodniejsza baza:

  • Wybierz nocleg w Inverness, bo stamtąd jest dojazd na pole bitwy.
  • Zacznij od centrum dla zwiedzających, żeby zrozumieć przebieg starcia.
  • Dołącz Clava Cairns do tej samej wyprawy, bo leżą blisko.
  • Sprawdź godziny i dojazd przed wyjazdem, bo te dane zmieniają się z roku na rok.

Często pytacie

Ile trwała bitwa pod Culloden?
Bitwa trwała mniej niż godzinę. Mimo krótkiego czasu straty po stronie jakobitów były bardzo duże.
Gdzie leży pole bitwy pod Culloden?
Leży pięć mil (osiem kilometrów) na wschód od Inverness, na terenie Drummossie Moor.
Czy pole bitwy jest oficjalnie zarejestrowane?
Tak, od 21 marca 2011 roku figuruje w rejestrze pól bitew pod numerem BTL6.
Czy Clava Cairns leżą przy polu bitwy?
Tak, trzy kamienne groby z epoki brązu leżą w pobliżu, na wschód od Inverness.
Czy w serialu Outlander jest bitwa pod Culloden?
Tak. Jamie Fraser decyduje się walczyć pod Culloden w drugim sezonie, a w trzecim zabija tam Randalla.
Jak dostać się z Inverness na pole bitwy?
Można pojechać autobusem lub taksówką. Aktualne rozkłady sprawdź na stronie przewoźnika przed wyjazdem.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też