Przejdź do treści
Szkocja
Wyspy

Szetlandy: przewodnik po wyspach

Redakcja Szkocja9 min czytania
Szetlandy
Fot. Colin Smith, CC BY-SA 2.0

Szetlandy to archipelag w Szkocji, leżący około 170 km od szkockiego lądu, blisko Norwegii. Ten przewodnik pokazuje, jak dojechać na Szetlandy, które wyspy wybrać i w jakim czasie roku jechać. Każda sekcja opisuje osobny temat, a na końcu znajdziesz radę, od czego zacząć planowanie.

Gdzie leżą Szetlandy i ile tam jest wysp?

Szetlandy to archipelag w Szkocji, leżący między Orkadami, Wyspami Owczymi a Norwegią. Obszar grupy wynosi 1467 km kwadratowych. Wyspy leżą około 80 km na północny wschód od Orkadów, około 170 km od szkockiego lądu i 220 km na zachód od Norwegii. Archipelag liczy około stu wysp, z czego zamieszkanych jest 16. Główna wyspa nazywa się Mainland i na niej leży większość osad, w tym stolica, Lerwick. Najwyższym punktem jest Ronas Hill, mający 450 m wysokości. Szetlandy tworzą część Wielkiej Brytanii leżącej na północnym krańcu kraju, więc wielu odwiedzających traktuje je jak osobny świat. Pełny opis grupy znajdziesz w przewodniku po wyspach Szkocji, który pomaga porównać Szetlandy z innymi archipelagami.

Jak dojechać na Szetlandy?

Najprostszy dojazd to samolot na lotnisko Sumburgh, z kodem IATA LSI, leżące na południowym krańcu Mainland. Lotnisko ma dwa pasy startowe z asfaltem, a jego droga dojazdowa prowadzi przez teren wyspy.

Trasa Odległość (km)
Sumburgh do Lerwick w linii prostej 31
Sumburgh do Lerwick drogą 40

Z lotniska do Lerwick jeździ regularny autobus, a obok działają wypożyczalnie samochodów i taksówki. Kursy zmieniają się z sezonu na sezon, więc przed wyjazdem sprawdź aktualny rozkład autobusów na stronie Shetland Islands Council. Szetlandy mają też połączenia promowe z lądem Szkocji, obsługiwane promami samochodowymi. Trasy i przewoźnika wybierz na podstawie aktualnych połączeń promowych na oficjalnej stronie przewoźnika. Siatka lotów z Sumburgh też się zmienia, dlatego zanim kupisz bilet, sprawdź aktualną siatkę połączeń na stronie lotniska Sumburgh.

Co zobaczyć w Lerwick?

Lerwick jest stolicą Szetlandów od 1708 roku. Wcześniej stolicą była pobliska Scalloway. Miasto ma portowy charakter, bo jego nabrzeża to zaplecze przemysłu morskiego i rybołówstwa. Najprzyjemniej spacerować po Commercial Street, która jest pieszą ulicą, leżącą jedną przecznicę od wybrzeża. W mieście jest też większość noclegów i restauracji, dlatego wiele osób wybiera je jako bazę na całe Szetlandy. Pierwsza budowla obronna, Fort Charlotte, powstała w 1665 roku przeciwko Holendrom. Obecna konstrukcja pochodzi z 1780 roku. Fort nigdy nie brał udziału w walkach, choć dziś stoi już w otoczeniu nowszych budynków. Z portu da się dojść pieszo do innych atrakcji miasta, a odległości są krótkie.

Kamienny kościół metodystów z łukowatymi oknami i małą dzwonnicą na szczycie pod pochmurnym niebem
Kościół metodystów w Lerwick, widok od strony północnej Fot. Virtual-Pano, CC BY-SA 4.0

Które muzea w Lerwick warto odwiedzić?

Najważniejsze muzeum to Shetland Museum and Archives, położone przy Hay's Dock. Opowiada o geologii, przyrodzie, archeologii, historii i antropologii wysp. Dobrym uzupełnieniem jest Up Helly Aa Exhibition przy St Sunniva Street. Tam przy budowie statku wikingów pracują ochotnicy, a w sezonie letnim można obejrzeć wystawę o tradycji festiwalu. Na południe od centrum leży Clickimin Broch, czyli kamienny i darniowy dom obronny z epoki żelaza, zamieszkany między 700 rokiem przed naszą erą a 600 rokiem naszej ery. Budowla stoi na dawnej wyspie na jeziorze, którego poziom obniżono w XIX wieku, więc dziś łączy ją z brzegiem wąska mierzeja. Muzeum tekstyliów mieści się w böd of Gremista, czyli tradycyjnej rybackiej budce z 1780 roku. Godziny otwarcia sprawdź na oficjalnej stronie Shetland Museum and Archives.

Scalloway i zachód Mainland: co tam jest?

Scalloway leży na zachodnim wybrzeżu, około 9,7 km od Lerwick. Przez ponad sto lat od 1708 roku była stolicą wysp, aż władzę przejęło Lerwick. Dziś miasteczko ma zamek, muzeum, przystań jachtową, sklepy i noclegi. Zamek jest najbardziej charakterystycznym zabytkiem tej części Mainland, dlatego zajrzyj do niego przy spacerze po nabrzeżu. Od Scalloway trzy mniejsze wyspy są połączone drogami: Trondra, West Burra i East Burra. Dzięki temu są częścią Mainland i da się je zwiedzić samochodem bez promu. Zachodnia część wyspy ma spokojniejszy charakter niż Lerwick. Wiele osób łączy wizytę w Scalloway z wycieczką na południe, do Sumburghu, bo z Lerwick do obu miejsc jest jedna trasa przez wyspę.

Zatoka w Scalloway z łodzią motorową na wodzie, w tle port, zabudowa i zielone wzgórze
Scalloway, widok na port i zatokę Fot. Colin Smith, CC BY-SA 2.0

Jarlshof i Sumburgh Head: co tam zobaczyć?

Jarlshof leży w Sumburghu i jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych na Szetlandach. Osada istniała od około 2500 roku przed naszą erą aż do czasów nowożytnych, więc widać tu ślady wielu epok. W pobliżu znajduje się też Old Scatness, drugie stanowisko z prehistorycznymi pozostałościami. Z Jarlshof da się dojść spacerem na Sumburgh Head, czyli klif na południowym krańcu Mainland. Tam działa rezerwat RSPB, a na klifach gniazdują ptaki morskie. Widok z klifu na otwarte morze pokazuje, jak mocno wyspy są wystawione na wiatr. Na ścieżce trzeba uważać na podmuchy, bo mogą być bardzo silne nawet przy słonecznej pogodzie. Obie atrakcje są blisko siebie, więc da się je zobaczyć w jeden dzień.

Strome, skaliste klify Sumburgh Head schodzące do morza, z białą latarnią morską na szczycie wzgórza.
Klify Sumburgh Head z widoczną w oddali latarnią morską Fot. Ronnie Robertson, CC BY-SA 2.0

Eshaness i północ Mainland: klify i tundra

Północny Mainland to część o najbardziej surowym krajobrazie. Główna droga przecina wąski przesmyk Mavis Grind przy Brae i prowadzi na półwysep Northmavine, leżący na północnym zachodzie wyspy. Eshaness, czyli Esha Ness, jest częścią obszaru o szczególnych walorach krajobrazowych, obejmującego też Fair Isle, Foula i Herma Ness. W Hillswick wybrzeże ma wysokie klify morskie, a przyroda obejmuje też tundrę typową dla rejonów arktycznych. W pobliżu Brae leży Sullom Voe, zatoka z dużym terminalem naftowym. Terminal służy do magazynowania ropy i gazu, a rafinerii tu nie ma. Ten przemysł kształtuje gospodarkę wysp od lat siedemdziesiątych, więc w krajobrazie da się zauważyć jego ślady.

Yell, Unst i Fetlar: czym się wyróżniają?

Trzy wyspy północne są połączone krótkimi przeprawami promowymi z Mainland i między sobą. Yell ma drogi prowadzące przez większość wyspy i służy jako przystanek w drodze na północ. Unst zachowało dziedzictwo wikingów i pozostaje w dużej mierze nietknięte. Rezerwat Hermaness to miejsce, gdzie gniazdują tysiące ptaków morskich, więc wiosną i latem przyda się lornetka. Fetlar leży na wschód od Yell i ma kamienny mur z epoki neolitu, zwany Funzie Girt, który przecina wyspę. Jeśli interesują Cię kucyki szetlandzkie, to na tych wyspach spotkasz hodowle i pastwiska. Szetlandzki kucyk to rasa znana na całym świecie, a jego nazwa pochodzi od wysp, na których powstała.

Link partnerski Szetlandy: wycieczki i bilety. Sprawdź wycieczki z przewodnikiem

Link partnerski Lerwick: loty. Porównaj ceny lotów

Bressay, Noss i Mousa: wyspy na wschodzie

Bressay leży tuż na wschód od Lerwick, więc to najłatwiej dostępna wyspa spoza Mainland. Od strony wyspy łatwo dopłynąć na Noss, narodowy rezerwat przyrody od 1955 roku. Na Noss są spektakularne klify morskie, z których widać gniazda ptaków. Mousa leży nieco dalej i jest znana z brochu, czyli wieży z epoki żelaza. Broch Mousa to dobrze zachowany przykład tej budowli, więc archeolodzy często wymieniają go jako wzorcowy. Na Mousę dopływa się wycieczką łodzią z Sandwick na Mainland. Whalsay to wyspa rybacka i rolnicza, którą rzadko ktokolwiek odwiedza, co daje spokojny charakter. Papa Stour ma z kolei duże klify morskie, łuki skalne i wąskie zatoki. Wiele osób planuje tu osobny dzień wycieczki.

Jak Szetlandy stały się częścią Szkocji?

Pierwsi ludzie pojawili się na Szetlandach w okresie mezolitu. Brak drzew sprawił, że budowano z kamienia, więc ślady osad przetrwały lepiej niż gdzie indziej. Na wyspach znanych jest ponad pięć tysięcy stanowisk archeologicznych. Osadnictwo nordyckie zaczęło się pod koniec VIII i w IX wieku. Od tego czasu wyspy należały do Norwegii, aż do 1472 roku, gdy przeszły pod panowanie Szkocji. Mieszkańcy mówili językiem norn, z rodziny języków północnogermańskich, który zanikł dopiero w 1850 roku. Nazwa Szetlandy wywodzi się od staronordyckiego Hjaltland. Po przekształceniu nazwy w dialekcie szkockim pojawiła się forma Zetland, która była używana w nazwie dawnej rady hrabstwa, sprzed 1975 roku. Od niej pochodzi kod pocztowy ZE, używany na Szetlandach do dziś.

Czym jest Up Helly Aa?

Up Helly Aa to festiwal ognia odbywający się w wielu miejscowościach Szetlandów od stycznia do marca. Największa wersja odbywa się w Lerwick w ostatni wtorek stycznia. Jego sednem jest pochodnia i spalenie repliki statku wikingów, zwanego galerą. Festiwal kończy świąteczny okres Yule w tradycji szkockiej, a nazwa wywodzi się od słów oznaczających Dwunasty Dzień. Pierwsza wieczorna procesja z pochodniami odbyła się w 1881 roku. Od 1889 roku budowano i palono galerę, a wcześniej obchodzono Yule z beczkami smoły, co kończyło się zamieszkami. Zwyczaje nordyckie wprowadzono właśnie po to, by zastąpić tamte hałaśliwe zabawy. Obecnie festiwal obejmuje wiele miejscowości na wyspach, a każda z nich ma swoją wersję.

Jak przebiega noc Up Helly Aa?

Główną postacią festiwalu jest Jarl, czyli przywódca oddziału, który przyjmuje imię z mitologii nordyckiej. Oddział, zwany Jarl Squad, prowadzi wieczorną procesję z pochodniami przez miasto. Uczestnicy, zwani guizerami, przebierają się w kostiumy wybrane przez swój oddział. Na miejscu spalenia galery wszyscy śpiewają tradycyjną pieśń, a potem rzucają pochodnie na statek. Po pokazie oddziały odwiedzają hale, gdzie odbywają się prywatne imprezy, a każdy oddział tańczy i pokazuje krótki występ. Wiele z tych nocnych wizyt trwa do rana, a dzień później odbywa się tak zwany Hop Night, czyli wieczór tańców. Jeśli przyjeżdżasz na festiwal, zaplanuj nocleg blisko centrum, bo wszystkie drogi są wtedy zajęte.

Jaka pogoda panuje na Szetlandach w poszczególnych miesiącach?

Szetlandy mają klimat oceaniczny, łagodny zimą i chłodny latem, a wyspy są mocno wystawione na wiatr. Średnie wartości poniżej pochodzą z lat 1991 do 2020.

Miesiąc Średnia najwyższa (°C) Średnia najniższa (°C) Opady (mm) Godziny słońca
Styczeń 6,1 2,2 150,4 27,4
Luty 5,8 1,8 122,7 57,6
Marzec 6,7 2,4 109,2 97,7
Kwiecień 8,3 3,8 67,8 141,2
Maj 10,6 5,6 56,9 191,9
Czerwiec 12,6 8,1 59,8 147,7
Lipiec 14,4 10,1 67,7 128,6
Sierpień 14,7 10,5 88,6 132,4
Wrzesień 13,0 9,1 105,8 99,5
Październik 10,4 6,6 130,6 75,1
Listopad 8,1 4,3 143,2 38,3
Grudzień 6,6 2,5 149,7 20,6
Rok 9,8 5,3 1252,3 1158

Najwięcej deszczu spada w styczniu, a najmniej w maju. W roku pada co najmniej 1 mm opadu przez 204,1 dnia. Latem często pojawia się mgła, a śnieg rzadko leży dłużej niż jeden dzień.

Kiedy widać zorzę polarną w Szkocji i jak długie są dni?

Szetlandy leżą na 60 równoleżniku północnym, na tej samej szerokości co Zatoka Hudsona i Jukon. Dlatego zimą na bezchmurnym niebie czasem widać zorzę polarną. Zima ma krótkie, pochmurne dni, a noc zapada już wczesnym popołudniem. Latem jest prawie ciągły dzień, a noce to tak zwany simmer dim, czyli krótki zmierzch przed wschodem słońca. Wyspy dostają w ciągu roku 1158 godzin słońca według danych z tabeli, ale pochmurne dni są tu częste. Chłodny wiatr sprawia, że łatwo się spalić, nie czując słońca. Zabierz krem z filtrem i czapkę, zwłaszcza na klifach i przy wodzie.

Od czego zacząć planowanie wyjazdu na Szetlandy?

Najpierw wybierz termin, bo to on decyduje o pogodzie i o tym, co można zobaczyć. Jeśli zależy Ci na festiwalu, wybierz ostatni wtorek stycznia, a na zorzę polarną zimą, gdy niebo jest bezchmurne. Na wyjazd latem zabierz odzież przeciwwiatrową, kurtkę przeciwdeszczową i ciepły sweter, bo pogoda zmienia się szybko. Następnie wybierz bazę noclegową, najlepiej w Lerwick, skąd łatwo dojechać na południe i zachód. Plan dni ułóż tak, by północ i wschodnie wyspy odwiedzić w osobnych dniach, bo przeprawy wymagają czasu. Na końcu sprawdź aktualne godziny muzeów i rozkłady przewoźników na oficjalnych stronach, zanim zarezerwujesz bilety.

Często pytacie

Ile dni wystarczy na zwiedzenie Szetlandów?
Na Lerwick i południe Mainland wystarczą dwa dni. Na północ i wyspy trzeba dodać osobne dni, bo przeprawy wymagają czasu.
Czy na Szetlandach da się poruszać bez samochodu?
Z lotniska do Lerwick jeździ autobus, ale dalsze miejsca są trudniej dostępne bez auta. Przed wyjazdem sprawdź aktualne połączenia.
Kiedy najlepiej zobaczyć zorzę polarną na Szetlandach?
Zorza bywa widoczna zimą, gdy niebo jest bezchmurne. Latem nocy są bardzo jasne i zorzy praktycznie nie widać.
Czy można zobaczyć festiwal Up Helly Aa w każdym roku?
Festiwal w Lerwick odbywa się w ostatni wtorek stycznia. Jego termin zawsze wypada w tym samym miejscu w kalendarzu.
Co zabrać ze sobą na Szetlandy?
Przydadzą się odzież przeciwwiatrowa, kurtka przeciwdeszczowa i ciepły sweter. Zabierz też krem z filtrem, bo chłodne powietrze potrafi zmylić, gdy słońce świeci.
Podziel się
Obok tego tekstu

Przeczytaj też